Διατροφικές Διαταραχές – Συμπτώματα, Κίνδυνοι και Διεπιστημονική Αντιμετώπιση
Οι διατροφικές διαταραχές είναι σοβαρές ψυχικές διαταραχές που επηρεάζουν τη σχέση με το φαγητό, το βάρος, την εικόνα σώματος και συχνά τη συνολική σωματική υγεία. Δεν αποτελούν απλώς «κακές διατροφικές συνήθειες» και δεν αντιμετωπίζονται με ένα απλό πρόγραμμα αδυνατίσματος.
Συχνές μορφές είναι η νευρική ανορεξία, η νευρική βουλιμία, η διαταραχή υπερφαγίας και άλλες διαταραχές πρόσληψης τροφής που μπορεί να μην ταιριάζουν απόλυτα σε μία κλασική κατηγορία αλλά εξακολουθούν να είναι κλινικά σημαντικές.
Ποια σημάδια χρειάζονται προσοχή;
Τα συμπτώματα διαφέρουν από άτομο σε άτομο και δεν είναι πάντα εμφανή από το σωματικό βάρος. Ενδεικτικά σημάδια είναι:
- έντονος περιορισμός τροφής ή παράλειψη γευμάτων,
- έντονος φόβος αύξησης βάρους,
- επαναλαμβανόμενα επεισόδια υπερφαγίας,
- προκλητοί έμετοι ή χρήση καθαρτικών, διουρητικών ή άλλων μεθόδων αντιστάθμισης,
- υπερβολική άσκηση με σκοπό την «αντιστάθμιση» φαγητού,
- μεγάλη ενασχόληση με θερμίδες, ζύγισμα, μερίδες ή «καθαρά» τρόφιμα,
- έντονη δυσαρέσκεια με την εικόνα σώματος,
- απότομη ή σημαντική μεταβολή βάρους,
- αποφυγή κοινωνικών γευμάτων,
- ενοχές ή άγχος μετά το φαγητό,
- συχνό ζύγισμα ή επαναλαμβανόμενος έλεγχος του σώματος.
Η παρουσία ενός μόνο σημείου δεν αρκεί για διάγνωση, αλλά όταν οι συμπεριφορές αυτές επιμένουν ή επηρεάζουν την καθημερινότητα χρειάζεται αξιολόγηση.
Νευρική ανορεξία
Η νευρική ανορεξία χαρακτηρίζεται από σοβαρό περιορισμό της ενεργειακής πρόσληψης, έντονο φόβο αύξησης βάρους και διαταραγμένη αντίληψη του σώματος. Μπορεί να συνοδεύεται από σημαντική απώλεια βάρους, αλλά η σοβαρότητα της διαταραχής δεν πρέπει να αξιολογείται μόνο από έναν αριθμό στη ζυγαριά.
Η παρατεταμένη υποθρεψία μπορεί να επηρεάσει την καρδιά, την αρτηριακή πίεση, τους ηλεκτρολύτες, τις ορμόνες, την περίοδο, την οστική υγεία, τη μυϊκή μάζα, το γαστρεντερικό και τη γνωστική λειτουργία.
Νευρική βουλιμία
Η νευρική βουλιμία περιλαμβάνει επαναλαμβανόμενα επεισόδια υπερφαγίας και συμπεριφορές αντιστάθμισης, όπως προκλητούς εμέτους, υπερβολική άσκηση ή χρήση καθαρτικών.
Το σωματικό βάρος μπορεί να βρίσκεται σε οποιοδήποτε εύρος, γι’ αυτό η διαταραχή μπορεί να παραμείνει κρυφή για μεγάλο διάστημα.
Οι συχνοί έμετοι και άλλες συμπεριφορές αντιστάθμισης μπορεί να προκαλέσουν αφυδάτωση, διαταραχές ηλεκτρολυτών, οδοντικά προβλήματα και άλλες σοβαρές επιπλοκές.
Διαταραχή υπερφαγίας
Η διαταραχή υπερφαγίας χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενα επεισόδια κατανάλωσης μεγάλης ποσότητας φαγητού με αίσθημα απώλειας ελέγχου, χωρίς να ακολουθούν συστηματικά οι αντισταθμιστικές συμπεριφορές που συναντώνται στη βουλιμία.
Συχνά συνοδεύεται από ενοχές, ντροπή, μυστική κατανάλωση τροφής ή έντονη δυσφορία μετά το επεισόδιο. Η αντιμετώπιση δεν βασίζεται σε αυστηρότερη δίαιτα, καθώς ο υπερβολικός περιορισμός μπορεί σε ορισμένα άτομα να ενισχύσει τον κύκλο στέρησης και υπερφαγίας.
Ορθορεξία και υπερβολική ενασχόληση με την «υγιεινή» διατροφή
Σε ορισμένα άτομα η προσπάθεια για «τέλεια» ή «καθαρή» διατροφή μπορεί να γίνει υπερβολικά άκαμπτη και να οδηγήσει σε σημαντικούς περιορισμούς, άγχος, κοινωνική απομόνωση ή ανεπαρκή πρόσληψη τροφής.
Ο όρος ορθορεξία χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει αυτό το μοτίβο, αν και δεν αποτελεί ξεχωριστή διάγνωση σε όλα τα διαγνωστικά συστήματα. Παρ’ όλα αυτά, όταν η εμμονή με την «υγιεινή» διατροφή επηρεάζει τη θρέψη και την καθημερινότητα, χρειάζεται αξιολόγηση.
Ποιοι είναι οι πιθανοί κίνδυνοι;
Οι διατροφικές διαταραχές μπορεί να επηρεάσουν πολλά συστήματα του οργανισμού. Πιθανές επιπλοκές περιλαμβάνουν:
- υποθρεψία και απώλεια μυϊκής μάζας,
- αναιμία και άλλες διατροφικές ελλείψεις,
- διαταραχές ηλεκτρολυτών,
- αφυδάτωση,
- διαταραχές περιόδου και ορμονικής λειτουργίας,
- μείωση οστικής πυκνότητας,
- γαστρεντερικά συμπτώματα,
- καρδιαγγειακές επιπλοκές,
- κόπωση, αδυναμία και δυσκολία συγκέντρωσης,
- άγχος, κατάθλιψη ή άλλες ψυχικές δυσκολίες.
Η ιατρική σοβαρότητα δεν μπορεί να εκτιμηθεί μόνο από το BMI ή από την εξωτερική εμφάνιση.
Γιατί χρειάζεται διεπιστημονική ομάδα;
Η θεραπεία των διατροφικών διαταραχών συχνά απαιτεί συνεργασία μεταξύ ιατρού, επαγγελματία ψυχικής υγείας και διαιτολόγου με εμπειρία στις διατροφικές διαταραχές.
Ανάλογα με τη διάγνωση και τη σοβαρότητα μπορεί να χρειαστούν και άλλες ειδικότητες. Η ομάδα αξιολογεί τη σωματική ασφάλεια, τη θρεπτική κατάσταση, τις συμπεριφορές γύρω από το φαγητό και τους ψυχολογικούς παράγοντες που διατηρούν τη διαταραχή.
Ο ρόλος του διαιτολόγου
Ο διαιτολόγος δεν αντιμετωπίζει τη διατροφική διαταραχή μόνο με ένα «σωστό μενού». Ο ρόλος του είναι να βοηθήσει στη σταδιακή αποκατάσταση επαρκούς και σταθερής πρόσληψης και να υποστηρίξει μια πιο λειτουργική σχέση με το φαγητό.
Η διατροφική υποστήριξη μπορεί να περιλαμβάνει:
- αξιολόγηση της τρέχουσας πρόσληψης και των διατροφικών περιορισμών,
- οργάνωση γευμάτων και σνακ όταν αυτό είναι μέρος του θεραπευτικού πλάνου,
- σταδιακή επανεισαγωγή τροφίμων που έχουν αποκλειστεί χωρίς ιατρικό λόγο,
- παρακολούθηση συμπτωμάτων και πιθανών ελλείψεων,
- εκπαίδευση γύρω από το φαγητό χωρίς άκαμπτους κανόνες,
- συνεργασία με την υπόλοιπη θεραπευτική ομάδα.
Δεν υπάρχει ένα γενικό πρόγραμμα, μία συγκεκριμένη κατανομή μακροθρεπτικών ή ένας ίδιος αριθμός γευμάτων που να είναι κατάλληλος για όλους.
Γιατί οι αυστηρές δίαιτες μπορεί να είναι πρόβλημα;
Σε άτομα με διατροφική διαταραχή ή αυξημένο κίνδυνο, οι αυστηρές δίαιτες, η συνεχής μέτρηση θερμίδων, οι μεγάλες λίστες «απαγορευμένων» τροφίμων και η συχνή ζύγιση μπορεί να ενισχύσουν την εμμονή με το φαγητό και το βάρος.
Η διατροφική θεραπεία στοχεύει περισσότερο στη σταθερότητα, την επάρκεια και την ασφάλεια παρά στη δημιουργία νέων περιοριστικών κανόνων.
Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική εκτίμηση;
Ορισμένα συμπτώματα απαιτούν άμεση αξιολόγηση από ιατρό ή επείγουσα υπηρεσία. Ενδεικτικά:
- λιποθυμία ή επαναλαμβανόμενα επεισόδια έντονης ζάλης,
- πόνος στο στήθος, αίσθημα παλμών ή δύσπνοια,
- σοβαρή αφυδάτωση,
- πολύ χαμηλή ή σχεδόν μηδενική πρόσληψη τροφής ή υγρών,
- συχνοί έμετοι,
- αιμορραγία,
- έντονη αδυναμία ή σύγχυση,
- αυτοκτονικός ιδεασμός ή άμεσος κίνδυνος αυτοτραυματισμού.
Σε αυτές τις περιπτώσεις η προτεραιότητα είναι η ιατρική ασφάλεια και όχι ένα διατροφικό πρόγραμμα.
Μπορεί κάποιος να έχει διατροφική διαταραχή χωρίς να είναι λιποβαρής;
Ναι. Οι διατροφικές διαταραχές μπορεί να εμφανιστούν σε οποιοδήποτε σωματικό βάρος. Η απουσία χαμηλού BMI δεν αποκλείει σοβαρό περιορισμό, βουλιμικές συμπεριφορές ή σημαντικές ιατρικές επιπλοκές.
Διατροφικές διαταραχές και εικόνα σώματος
Η εικόνα σώματος μπορεί να επηρεάσει έντονα τη διατροφική συμπεριφορά. Σε ορισμένα άτομα η αυτοαξία συνδέεται υπερβολικά με το βάρος, το σχήμα σώματος ή τον έλεγχο της διατροφής.
Η βελτίωση της σχέσης με το σώμα συνήθως απαιτεί ψυχολογική υποστήριξη και δεν επιτυγχάνεται απλώς με αλλαγή βάρους.
Διατροφική υποστήριξη στο Health Path
Η διατροφική υποστήριξη σε άτομα με διατροφικές διαταραχές γίνεται εξατομικευμένα και, όπου χρειάζεται, σε συνεργασία με τον θεράποντα ιατρό και τον επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Η αξιολόγηση εστιάζει στη θρεπτική επάρκεια, στις διατροφικές συμπεριφορές, στους περιορισμούς, στην ανοχή τροφίμων και στις ανάγκες του ατόμου, χωρίς εφαρμογή γενικών προγραμμάτων αδυνατίσματος.
Οι συνεδρίες μπορούν να πραγματοποιηθούν στην Αθήνα, στην Πάτρα ή online, όταν η εξ αποστάσεως παρακολούθηση είναι κατάλληλη για την περίπτωση.
Συχνές Ερωτήσεις
Χρειάζεται πάντα ψυχολόγος ή ψυχίατρος;
Οι διατροφικές διαταραχές είναι ψυχικές διαταραχές και συχνά η συμμετοχή επαγγελματία ψυχικής υγείας αποτελεί σημαντικό μέρος της αντιμετώπισης. Η ακριβής σύνθεση της ομάδας εξαρτάται από τη διάγνωση και τη σοβαρότητα.
Ο διαιτολόγος μπορεί να κάνει διάγνωση;
Ο διαιτολόγος μπορεί να αναγνωρίσει ενδείξεις κινδύνου και να συμβάλει στη διατροφική αξιολόγηση, αλλά η διάγνωση και η συνολική ψυχιατρική ή ιατρική εκτίμηση ανήκουν στους αντίστοιχους επαγγελματίες υγείας.
Είναι σωστό να ξεκινήσει δίαιτα αδυνατίσματος κάποιος με επεισόδια υπερφαγίας;
Δεν είναι σωστό να θεωρείται αυτόματη λύση. Όταν υπάρχουν επαναλαμβανόμενα επεισόδια υπερφαγίας ή άλλα σημάδια διατροφικής διαταραχής, χρειάζεται πρώτα αξιολόγηση και εξατομικευμένο θεραπευτικό πλάνο.
Πόσο διαρκεί η θεραπεία;
Δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη διάρκεια για όλους. Η πορεία εξαρτάται από τη διάγνωση, τη διάρκεια και τη σοβαρότητα της διαταραχής, τη θρεπτική κατάσταση και τις ανάγκες του ατόμου.